Quiz o Silmarillionie

Jak zbudowany jest Silmarillion

Silmarillion to nie jedna opowieść, lecz pięć dzieł oprawionych razem. Ainulindalë opowiada o stworzeniu świata przez muzykę Ainurów. Valaquenta to krótki katalog Valarów i Majarów, w tym Melkora i duchów, które poszły za nim. Długa Quenta Silmarillion niesie główną historię, od przebudzenia elfów po Wojnę Gniewu u schyłku Pierwszej Ery.

Potem następują dwa krótsze utwory. Akallabêth opowiada o rozkwicie i zatonięciu Númenoru w Drugiej Erze, a O Pierścieniach Władzy i Trzeciej Erze wypełnia lukę aż do Władcy Pierścieni, obejmując Celebrimbora, wykucie pierścieni i Ostatni Sojusz. Czytane po kolei, pięć części prowadzi od mitu do historii, a w końcu do świata Froda i Bilba.

J.R.R. Tolkien pracował nad tym materiałem przez większość życia i nigdy go nie ukończył. Christopher Tolkien wybierał spośród wersji, uzupełniał luki i w 1977 roku opublikował efekt. Późniejsze tomy Historii Śródziemia pokazują, jak wielu wyborów to wymagało, i dlatego niektóre szczegóły w książce różnią się od tego, co Tolkien napisał gdzie indziej.

Valaquenta zasługuje na drugie spojrzenie, gdy zna się już opowieści. Przedstawia Manwëgo i Vardę, Ulma władającego wodami, Aulëgo kowala, Yavannę, która stworzyła Dwa Drzewa, i Mandosa, sędziego losów, wraz ze służącymi im Majarami. Gandalf pojawia się tam pod swoim valinorskim imieniem, Olórin, a Sauron zostaje nazwany największym ze sług Melkora. Wiele pytań o Pierwszą Erę staje się łatwiejszych, gdy te postacie są jasne.

Klejnoty w samym centrum

Niemal każda tragedia w książce obraca się wokół trzech Silmarili. Melkor i Ungoliant niszczą Dwa Drzewa, Melkor kradnie klejnoty, a Fëanor i jego siedmiu synów składają przysięgę przeciw każdemu, kto by je zatrzymał. Ta przysięga wypędza Noldorów z Valinoru, prowadzi przez trzy Bratobójstwa i w długą wojnę, której nie mogą wygrać sami.

Klejnoty kończą w trzech sferach świata. Jeden zostaje osadzony na czole Eärendila i żegluje po niebie jako gwiazda. Jeden spada z Maedhrosem w ogień ziemi. Jeden trafia z Maglorem do morza. Władca Pierścieni zachowuje z tego jedną nić: flakonik Galadrieli przechowuje światło gwiazdy Eärendila, czyli światło Silmarila. Nasz przewodnik po Fëanorze i Silmarilach szczegółowo śledzi losy każdego klejnotu.

Elficki w tytułach

Nazwy części są elfickie i warto je rozłożyć. Ainulindalë łączy quenejskie *Ainu*, „święty, duch”, z *lindalë*, „muzyka”. Valaquenta łączy *Vala*, jedną z Potęg, z *quenta*, „opowieść, relacja”. Quenta Silmarillion to „historia Silmarili”, a nazwa samych klejnotów jest spokrewniona z quenejskim *silma*, białym kryształowym blaskiem.

Wyjątkiem jest Akallabêth, który wcale nie jest elficki, lecz adûnaicki — w języku Númenorejczyków. Tolkien tłumaczy go jako „Zatopiona” (ang. the Downfallen). Kontrast jest zamierzony: opowieść o ludziach, którzy popadli w pychę i odrzucili elfickie języki, nosi tytuł w ich własnej mowie.

Większość imion osobowych w Quencie ma formę sindarińską, nawet jeśli ich nosiciel urodził się w Valinorze, ponieważ wygnani Noldorowie przyjęli mowę Beleriandu. Dlatego imię, które wszyscy znają, Fëanor, to sindarińska postać jego quenejskiego imienia matczynego *Fëanáro*; jego imię ojcowskie brzmiało *Curufinwë*. Jeśli chcesz sam czytać te imiona, zacznij od tekstu quenya a sindarin albo od naszego darmowego kursu elfickiego.

Wielkie opowieści Quenty

W Quencie Silmarillion mieści się kilka opowieści, które Tolkien uważał za serce całego legendarium. Beren i Lúthien to historia śmiertelnego człowieka i elfiej dziewicy, którzy wchodzą do samego Angbandu i zabierają Silmaril z Żelaznej Korony. Ich małżeństwo łączy rody elfów i ludzi, a przez ich potomków sięga Elronda, Arweny i Aragorna.

Túrin Turambar to najmroczniejsza z opowieści: bohater przeklęty przez Morgotha, zdradzony przez własną pychę, który zabija smoka Glaurunga i przy tym niszczy samego siebie. Upadek Gondolinu opowiada, jak ukryte miasto Turgona zostało odnalezione i spalone oraz jak ocaleli Tuor, Idril i ich syn Eärendil. Podróż Eärendila do Valinoru sprowadza następnie Wojnę Gniewu i koniec Morgotha.

Każda opowieść jest też lekcją tego, jak Tolkien buduje imiona. Gondolin jest sindariński, objaśniany jako „Ukryta Skała”, i opiera się na *gond*, „kamień” — tym samym słowie, od którego pochodzi Gondor; Lúthien znaczy „czarodziejka”, a jej drugie imię, Tinúviel, to „córa zmierzchu”, słowik. Czytaj te rozdziały powoli, a imiona zaczną objaśniać opowieści. Nasz tekst o Lúthien i Berenie oraz przewodnik po Gondolinie idą dalej.

Od czego zacząć, jeśli książka wydaje się trudna

Wielu czytelników utyka na pierwszych rozdziałach, gęstych od imion i ubogich w dialog. Dobrym sposobem jest przeczytać Ainulindalë, przejrzeć Valaquentę jako listę odniesień, a potem czytać Quentę dla jej wielkich opowieści: Berena i Lúthien, Túrina Turambara, upadku Gondolinu i podróży Eärendila.

Indeks na końcu książki, z krótkimi notkami do niemal każdego imienia, to prawdziwa pomoc, podobnie jak trzymanie pod ręką mapy Beleriandu. Christopher Tolkien wydał później trzy z wielkich opowieści jako osobne książki — Beren i Lúthien, Dzieci Húrina oraz Upadek Gondolinu — które czyta się bardziej jak powieści.